Gaat de overheid nu echt duurzaam boodschappen doen?

maandag 31 augustus 2009

Brabant maakte er een feestelijke presentatie van op 31 augustus: de intentieverklaring voor duurzaam inkoopbeleid werd door vrijwel alle provincies in aanwezigheid van minister Cramer ondertekend. Met een tussenstap in 2010 van 50% moet er voortaan vanaf 2015 100% duurzaam ingekocht! Maar klopt dat wel? Of is het een kwestie van veel geschreeuw en weinig wol?
De Nederlandse overheid (rijk, provincies en gemeenten) schaft veel producten en diensten aan. Hier is zo'n 40 miljard euro per jaar mee gemoeid.
Sinds 2007 is gewerkt (o.a. door SenterNovem) aan een set van criteria die de overheid moet gebruiken om duurzaam in te kopen. Deze set richtte zich op ongeveer 80 producten en diensten. De Tweede Kamer heeft nu ingestemd met het voorstel van minister Cramer waarbij het pakket ongeveer is gehalveerd. Onder het mom van administratieve lastenvermindering heeft de lobby van VNO/NCW tot deze missers geleid. Er zijn nu ongeveer 40 productgroepen meegenomen. De motivering van het schrappen van criteria is dat zij 1. niet leiden tot gegarandeerde milieuwinst, 2. relatief veel administratieve lasten opleveren en 3. dat ze te gedetailleerd zijn. De ‘verdwenen’ product-/dienstgroepen hebben kennelijk onvoldoende potentie om bij te dragen aan duurzaamheid.
Zo vindt de overheid dat bijvoorbeeld gas en groenvoorziening niet duurzaam hoeven te worden ingekocht. Oorspronkelijk wilde de overheid haar gasgerelateerde CO2-emissie deels compenseren. Nu is daar geen sprake meer van. Gas is verdwenen uit de lijst. Mogelijk wordt het verdrag van Kyoto hiermee ook niet als een bijdrage aan duurzaamheid gezien.
Ook de groenvoorziening is weggevallen. En dat terwijl er niets meer en beter geassocieerd kan worden met duurzaam inkopen dan duurzaam groen!
Een ander voorbeeld betreft de inkoop van externe adviesdiensten. In het oorspronkelijke SenterNovem voorstel werd bijvoorbeeld rekening gehouden met het beperken van zakelijke kilometers. Nu geldt dit niet meer voor de duurzaam inkopende overheid: adviseurs kunnen onbeperkt per auto naar Den Haag rijden.

Meestal wordt aanbesteed tegen de laagste prijs. Ook kan worden gekozen voor de "economisch meest voordelige".variant. Dan wordt rekening gehouden met de prestaties en het gebruik en vindt de afweging niet alleen plaats op basis van de prijs. Er zijn dan meer criteria. Er wordt dan bijvoorbeeld bij de aanschaf van een auto niet alleen op het benzineverbruik gelet (energieklasse A of B) maar ook op de wijze van onderhoud. Zo kan een autoschade eventueel gerepareerd worden met goede en veilige gerecyclede onderdelen. Dit is niet alleen in totaal goedkoper maar ook beter voor het milieu.
Kenmerkend voor de nu gepresenteerde wijze van duurzaam inkopen is dat alles vooral gebaseerd is op de goedkoopste variant: Er zijn afvinklijsten die aangeven wanneer producten duurzaam zijn en waarop dan kan worden aanbesteed..
Omdat alleen op de laagste prijs gelet wordt krijgen duurzame en vaak innovatieve ondernemingen geen bonuspunten. Zo wordt bijvoorbeeld in het geval van kantoormeubelen te weinig rekening gehouden met recycling. Motivering: "Er zijn op dit moment niet genoeg aanbieders met een breed Cradle to Cradle-productenpallet.
Ook is interessant hoe de overheid bij duurzaamheid omgaat met de P van People. In de oorspronkelijke SenterNovem voorstellen richtte men zich vooral op het voorkomen van aankopen van "kinderarbeid" producten. In de huidige uitwerking wordt hier bijna geen aandacht aan besteed.

Dit brengt ons tot het laatste punt: hoe verantwoord je als overheid dat je doet wat je belooft te doen, te weten 100% duurzaam inkopen. Dat is niet of nauwelijks geregeld: accountants zullen geen duidelijke richtlijnen vinden anders dan de afvinklijsten.

Wanneer je duurzaam inkoopbeleid wilt realiseren moet je je op meer richten dan alleen de product specificatie. En wanneer het om diensten gaat telt mee hoe de organisatie de diensten realiseert. Wordt er bijvoorbeeld lukraak door het land op en neer gereden of is er sprake van een ‘mobiel zuinig’- beleid. Anders gezegd: neem de LCA (Life Cycle Analyse of ook wel Wieg tot graf analyse genoemd) van een product of dienst mee in de koopoverweging. Het gaat om meer dan een product of dienst alleen: het gaat ook om de processen er omheen en alles wat gebeurt tijdens het gebruik van het product.

Wanneer de overheid duurzaam inkopen werkelijk wil realiseren dan moet ze ten eerste de voorlopers belonen. Geef ze de credits en vraag hen collegabedrijven uit te leggen hoe ze duurzamer kunnen worden.
Verder moet de politiek (vooral lokaal!) dichter op de verantwoording van het duurzaam inkopen zitten. Laat accountants in ieder geval jaarlijks de ontwikkeling van standaards zien en prestaties rapporteren.

De stelling van het kabinet dat er over een paar jaar 100% duurzaam ingekocht gaat worden lijkt een rekenkundig wonder. Maar wat is de truc: eerst worden allerlei criteria verwijderd en productgroepen weggehaald en uitgesloten van het beleid. Dan wordt controle ondoorzichtig gemaakt. En daarna kan 100% bereik worden geclaimd! Mocht een volgend kabinet besluiten gas als product in de lijst weer op te nemen dan zitten we zo op 130%!!

Samenvattend: nu is het beleid teleurstellend, onvoldoende innovatief, onvoldoende transparant en onvoldoende belonend. Het getuigt van de vijfjes cultuur, en men zal voorlopig niet in de buurt komen van 100% duurzaam inkopen.
Er is veel meer mogelijk dan dit kneuterige beleid en D66 pleit ervoor dat die mogelijkheden ten volle benut worden.

Maruška Lestrade-Brouwer, fractievoorzitter D66 Brabant
Maarten Maresch, namens Kennis Economie Platform D66 Brabant

> links